logo
uil

Home

Welkom op deze website over de realisatie van een nieuwe watermolen. Een uniek project! Het is meer dan 100 jaar (!) geleden dat er een nieuwe traditionele watermolen in Nederland is gebouwd. Voor de bouw van deze watermolen is een speciale watergang gegraven, een aftakking van de al oude Volenbeek, met daarbij ook een ruime wijerd voor het ‘opslaan’ van het water. De Watermolen Uylenborgh is gelegen binnen de contouren van het Landgoed Uylenborgh.

Het landgoed Uylenborgh is gelegen aan een rijksmonumentale laan. De enige laan die deze bijzondere status heeft in heel midden Nederland; de Vanenburgerallee, in de gemeente Putten op de Veluwe.

De watermolen staat midden in het zogenaamde ‘Het Broek’, dat is een wat lager gelegen landelijk (overgang) gebied tussen de bosrijke Veluwe en de vroegere Zuiderzee. Dit gebied ligt ongeveer 4 meter boven NAP. In vroeger tijd, zo voor 1900, was dit een bos en heide gebied. Op oude kaarten staat deze streek opgetekend met de naam: ‘heet’ en verder met ‘bos’.

Het hoogte verschil tussen de watermolen en het maaiveld bij de sprengkoppen van de Volenbeek is ongeveer 30 meter! De sprengkoppen zelf zijn tussen de 5 tot 8 meter diep.

Waarom bouwen wij een nieuwe watermolen? Wij hebben al heel lang wat met water en watermolens. Water is onlosmakelijk verbonden met hoop en leven.

Zo rond 1600 ging Nederland over van biologische energie op wind- en waterkracht. Dit was de eerste energietransitie! De betekenis van die grootschalige overgang is altijd onderschat. Dankzij de wind- en watermolenindustrie leverde ons land op mechanische wijze producten van hoge kwaliteit voor betaalbare prijzen. Dat leidde toen tot een omvangrijke export van producten zoals die van veel verschillende soorten papier van de Veluwese papierwatermolens.  Tot zo omstreeks 1850 nam de productiviteit van wind- en watermolens jaar op jaar toe, daarna vlakte het wat af tot stoomkracht in de tweede helft van de negentiende eeuw geleidelijk in opkomst kwam (de tweede energietransitie). Nu staan we aan het begin van een nieuwe (de derde) energietransitie, die naar hernieuwbare bronnen. Verschillende vormen van waterkracht kunnen daar een innoverende rol in spelen en wij hopen daar een steentje aan bij te dragen. Uit de geschiedenis kunnen we leren dat transities altijd hun tijd nodig hebben, maar uiteindelijk in een toenemende versnelling. De overheid kan daarbij een sturende en faciliterende rol spelen al zien we vaak een passief en zwalkend beleid, dit kan vertragend werken, maar uiteindelijk zal de transitie naar hernieuwbare energiebronnen, van onderaf, tot stand komen.

Die levendige historie, getuigend van noeste arbeid uit vroeger tijden, dat spreek aan; De schaarste van het sprengenwater, waterkracht en watermolens dat moet ‘levend’ blijven!


In het verleden hebben er in de gemeente Putten zeker drie watermolens gestaan. Zie ook het kaartje hierboven. Deze drie molens werden gebruikt voor de papiermakerij (de Puttense Papiermakerstraat, een mooiere en duidelijker verwijzing kun je toch bijna niet hebben?) Er zijn enkele onderzoekers die uitgaan van een vierde en mogelijk zelfs een vijfde watermolen die in Putten hebben gefunctioneerd, maar meer dan wat oude, niet al te duidelijke, kaartaanduidingen zijn nog niet gevonden.

De nieuwe watermolen staat aan een aftakking van de Volenbeek. Deze beek is vroeger, door mensenhanden, speciaal gegraven om de watermolens van water te voorzien. De watervoerendheid van de beek is plaatselijk nog voldoende en de waterkwaliteit is op een zeer hoog niveau. Het is één van de laatste sprengkoppenstelsel welke in Nederland is gegraven.

Op de Veluwe zijn nog best veel van deze sprengenbeken te vinden, maar veel van deze beken staan door de verdroging vaak helemaal droog en de meeste watermolens zijn door de jaren heen verdwenen. De verdroging ontstaat voor een belangrijk deel door de vele wateronttrekkingen. Zo onttrekt b.v. het Puttense bosbad enorme hoeveelheden grondwater wat plaatselijk het waterpeil aanzienlijk doet dalen. De sprengenbeken worden gevoed door sprengkoppen, waarvan er meer dan 50 op de Veluwe te vinden zijn. Dit fenomeen vind je nergens anders in Europa!